Mặc dù tổng nguồn cung vẫn ổn định, nhưng căng thẳng địa chính trị, áp lực sản xuất liên quan đến biến đổi khí hậu và các rào cản thương mại… hiện đang định hình lại dòng chảy xuất khẩu, chiến lược thu mua và cơ cấu giá tại tất cả các khu vực trọng điểm.
Trung Quốc chuyển hướng tập trung vào thị trường nội địa
Năm 2025, ngành cá rô phi Trung Quốc phải đối mặt với sự kết hợp của nhiều thách thức về mặt cấu trúc. Giá tại trang trại ở các tỉnh sản xuất chính như Quảng Đông, Quảng Tây và Hải Nam dao động gần mức hòa vốn, phản ánh hoạt động chế biến giảm và đơn đặt hàng nước ngoài trì trệ. Việc chịu ảnh hưởng nặng nề của thuế quan đã khiến một số nhà chế biến phải ngừng hoạt động, trong khi các nhà sản xuất cá bột báo cáo doanh số cá giống thấp trong mùa thả giống quan trọng của năm.
Trong khi đó, Trung Quốc đang ngày càng chuyển hướng sang các nước thành viên Hiệp định Đối tác Kinh tế Toàn diện Khu vực (RCEP) để đa dạng hóa thương mại. Các nhà xuất khẩu cá rô phi của Trung Quốc cũng đang tìm hiểu các chiến lược tái chế và trung chuyển thông qua các quốc gia có mức thuế suất thấp hơn như Việt Nam, Malaysia và Thái Lan để giành lại sức cạnh tranh trên thị trường Mỹ.
Các nhà chế biến Trung Quốc thì thích ứng bằng cách giảm tốc độ thu mua, giảm sản lượng kho lạnh và chuyển hướng bán hàng sang thị trường nội địa. Đáng chú ý, chính quyền địa phương và các nền tảng thương mại điện tử đã vào cuộc để thúc đẩy tiêu thụ cá rô phi tại thị trường Trung Quốc. Các sáng kiến bao gồm mua hàng theo hình thức tổ chức, nỗ lực xây dựng thương hiệu trong nước và bán hàng trực tiếp đến người tiêu dùng thông qua các nền tảng trực tuyến.
Mặc dù phải đối mặt với rất nhiều thách thức, Trung Quốc vẫn giữ vững vị thế là nhà cung cấp cá rô phi hàng đầu thế giới với kim ngạch xuất khẩu tăng trưởng đều đặn hàng năm trên khắp Bắc Mỹ, Châu Âu và Châu Phi. Ngay trong quý đầu tiên của năm 2025, kim ngạch xuất khẩu cá rô phi nguyên con đông lạnh của Trung Quốc đã đạt 115,8 triệu USD (tăng 42% so với cùng kỳ năm 2024 và gần gấp đôi năm 2023). Mỹ vẫn là điểm đến hàng đầu, với kim ngạch nhập khẩu tăng lên 25 triệu USD (tăng 56% so với cùng kỳ năm trước) phản ánh việc tích trữ trước khi thuế quan tăng.
Xuất khẩu sang Mali, một thị trường quan trọng của châu Phi, cũng tăng đáng kể lên 24 triệu USD, củng cố vị thế là nước nhập khẩu lớn thứ hai mặt hàng cá rô phi của Trung Quốc. Các mức tăng đáng chú ý khác đến từ Colombia, Đức và Tây Ban Nha, phản ánh sự đa dạng hóa thị trường trong hoạt động thương mại cá rô phi của Trung Quốc.
Việt Nam hướng tới xây dựng thương hiệu cá rô phi xuất khẩu
Theo FAO, Việt Nam nổi lên là một trong những nước hưởng lợi chính từ vị thế suy yếu của Trung Quốc tại thị trường Mỹ. Khí hậu thuận lợi, sự hỗ trợ tích cực của Chính phủ và sự đầu tư nuôi trồng, chế biến cá rô phi đã góp phần vào sự tăng trưởng nhanh chóng này. Tuy nhiên, bất chấp những thành quả xuất khẩu đạt được, Việt Nam tiếp tục phải đối mặt với những khó khăn về cơ sở hạ tầng, số lượng nhà máy được chứng nhận quốc tế còn hạn chế và chi phí dịch vụ hậu cần gia tăng. Để ứng phó, Việt Nam đang hướng tới xây dựng thương hiệu và tiêu chuẩn chất lượng cho sản phẩm cá rô phi xuất khẩu.
Trước mắt, thiết lập quy trình sản xuất; thực hiện truy xuất nguồn gốc sản phẩm; kiểm soát dư lượng hóa chất, kháng sinh trong sản xuất - chế biến cá rô phi nhằm đảm bảo cung cấp sản phẩm an toàn cho người tiêu dùng, đáp ứng các quy định khắt khe của thị trường thế giới. Cùng với đó, thúc đẩy chứng nhận quốc tế bằng việc áp dụng các tiêu chuẩn quốc tế như ASC (Aquaculture Stewardship Council) nhằm nâng cao chất lượng và uy tín của ngành hàng cá rô phi Việt Nam, giúp cá rô phi Việt Nam tiếp cận các thị trường cao cấp.
Thông qua các các hội chợ, triển lãm quốc tế, triển khai hoạt động quảng cáo, giới thiệu sản phẩm cá rô phi Việt Nam và đẩy mạnh thông tin trên các kênh truyền thông để quảng bá hình ảnh, xây dựng thương hiệu cá rô phi Việt Nam chất lượng cao. Tổ chức các chương trình đào tạo, tập huấn để nâng cao kiến thức và kỹ năng cho người nuôi, giúp người nuôi cá nắm bắt các quy trình quản lý chất lượng, an toàn thực phẩm và thực hành nuôi tốt. Nhìn chung, Việt Nam đang nỗ lực nâng cao giá trị xuất khẩu của mặt hàng hàng cá rô phi, từ đó góp phần tăng kim ngạch xuất khẩu thủy sản, khẳng định vị thế trên thị trường thế giới
Cá rô phi Việt Nam được ưa chuộng tại Mỹ nhờ nuôi theo chuẩn quốc tế
Cá rô phi Việt Nam (đặc biệt là giống rô phi 78) đang dần khẳng định vị thế trên thị trường quốc tế khi được ưa chuộng tại các thị trường khó tính như Mỹ và Nga. Thành công này đến từ việc Việt Nam đã triển khai nuôi cá theo các tiêu chuẩn khắt khe như VietGAP và ASC – đảm bảo tính bền vững, truy xuất nguồn gốc và thân thiện với môi trường.
Tại Đồng bằng sông Cửu Long, một số doanh nghiệp đã mạnh dạn phát triển mô hình nuôi cá rô phi nước mặn như một hướng đi chiến lược. Cá rô phi nước mặn không chỉ dễ nuôi, ít rủi ro mà còn góp phần cải thiện môi trường nước nuôi tôm, tăng hiệu quả sản xuất tôm. Vì vậy, phát triển mô hình nuôi cá rô phi cũng được coi là hướng đi tiềm năng. Kết quả triển khai rất khả quan. Chất lượng thịt cá được chuyên gia Mỹ đánh giá cao, mở ra cơ hội lớn cho xuất khẩu sản phẩm giá trị gia tăng.
Tại Việt Nam, nhiều tỉnh thành trên cả nước cũng đã xác định việc sản xuất cá rô phi là hướng phát triển thủy sản bền vững. Trong số đó có tỉnh Quảng Ninh - được đánh giá là địa phương có nhiều tiềm năng để phát triển loài cá này nhờ có diện tích mặt nước lớn, nguồn nước sạch và gần các thị trường tiêu thụ trọng điểm. Bên cạnh sản xuất thương phẩm, một số mô hình còn hướng tới chế biến sâu, đa dạng sản phẩm như cá phi lê, cá hun khói hay chả cá rô phi, mở ra cơ hội nâng cao giá trị kinh tế. Quảng Ninh cũng định hướng xây dựng thương hiệu cá rô phi đặc trưng, gắn với tiêu chuẩn an toàn thực phẩm và truy xuất nguồn gốc.
Với lợi thế tự nhiên và sự chuyển đổi mạnh mẽ trong phương thức nuôi, cá rô phi đang trở thành một trong những ngành hàng thủy sản chủ lực của Việt Nam.
Mỹ chuyển hướng tiêu thụ mặt hàng cá rô phi đông lạnh
Phi lê cá rô phi đông lạnh tiếp tục chiếm ưu thế trong nhu cầu tiêu thụ của Mỹ. Trung Quốc chiếm thị phần lớn nhất tại thị trường này. Cùng với đó, Trung Quốc cũng dẫn đầu phân khúc cá rô phi nguyên con đông lạnh nhập khẩu vào Mỹ, đứng sau Trung Quốc là Brazil. Sự gia tăng đáng kể trong mua cá rô phi đông lạnh cho thấy sự thay đổi trong sở thích tiêu dùng của người dân Mỹ đối với các sản phẩm có thời hạn sử dụng lâu hơn, đặc biệt khi căng thẳng thương mại đang gây ra nhiều biến động trong chuỗi cung ứng cá rô phi.
Phi lê cá rô phi ướp lạnh, mặc dù được Mỹ ưa chuộng vì độ tươi ngon, đã có sự phục hồi khá khiêm tốn vào đầu năm 2025, chỉ tăng 3% về giá trị so với cùng kỳ năm trước. Trong khi tổng khối lượng nhập khẩu tương đối ổn định. Brazil ghi nhận mức tăng trưởng nhanh nhất trong số các nhà cung cấp mặt hàng này cho Mỹ, với lượng hàng xuất khẩu tăng hơn gấp đôi nhờ khả năng tiếp cận thị trường được cải thiện. Honduras ghi nhận mức tăng trưởng 110% so với cùng kỳ năm trước, cho thấy sự phục hồi sau đợt giảm mạnh vào năm 2024. Ngược lại, thị phần của Colombia giảm 32% về khối lượng, cho thấy khả năng có sự thay đổi trong việc ưu tiên nhà cung cấp về lâu dài.
Những diễn biến này diễn ra trong bối cảnh Mỹ áp thuế mới đối với hàng thủy sản nhập khẩu từ Trung Quốc và Việt Nam, trong đó phân khúc bị ảnh hưởng nhiều nhất là phân khúc phi lê đông lạnh. Trung Quốc trước đây chiếm hơn 80% lượng phi lê đông lạnh nhập khẩu vào Mỹ. Mặc dù Trung Quốc hiện vẫn là nhà cung cấp cá rô phi chủ yếu, nhưng sự bất ổn đang diễn ra xung quanh chính sách thương mại đang buộc người Mỹ phải đa dạng hóa nguồn cung ứng. Các rào cản thương mại mới đã dẫn đến sự chậm lại trong hoạt động xuất khẩu từ Trung Quốc, với các nhà máy chế biến tại các tỉnh trọng điểm giảm sản lượng và một số người mua Mỹ hoãn (hoặc hủy đơn hàng) để tránh chuyển chi phí tăng thêm cho người tiêu dùng. Do đó, thị trường cá rô phi Mỹ đang trải qua quá trình tái cấu trúc, với các mối quan hệ cung ứng mới nổi lên và các chuỗi giá trị toàn cầu đang thích ứng với bối cảnh cạnh tranh mạnh hơn.
Các nước Mỹ Latinh nỗ lực mở rộng thị trường phi lê cá rô phi tươi tại Mỹ
Các nhà xuất khẩu cá rô phi Mỹ Latinh (nhất là Brazil) đã tăng cường mở rộng thị trường phi lê tươi tại Mỹ. Tuy nhiên, thành tích mạnh mẽ của Brazil có thể gặp phải những trở ngại sau khi Mỹ công bố mức thuế trả đũa (50%) đối với hàng hóa Brazil. Biện pháp thương mại này có thể tác động đáng kể đến xuất khẩu cá rô phi, cá hồng và tôm hùm của Brazil sang Mỹ, khiến người mua chuyển hướng quan tâm sang các nhà cung cấp khác.
 |
Ngành nuôi trồng thủy sản của Brazil, chủ yếu được thúc đẩy bởi cá rô phi, đang ứng phó với thị trường nội địa bão hòa bằng cách mở rộng sản xuất và hiện đại hóa năng lực chế biến để phục vụ thương mại quốc tế. Trong quý 1 năm 2025, cá rô phi chiếm 92% tổng thu nhập xuất khẩu nuôi trồng thủy sản của Brazil, với phi lê tươi/ướp lạnh là danh mục sản phẩm chính. Thị trường lớn nhất là Mỹ, nơi đã hấp thụ 95% lượng cá rô phi xuất khẩu của Brazil trong giai đoạn đó. Để giảm sự phụ thuộc vào Mỹ, các công ty Brazil đang nhắm đến các điểm đến thay thế như Canada và các nước Nam Mỹ lân cận.
Ở những nơi khác trong khu vực, chính phủ đang theo đuổi các sáng kiến chiến lược nhằm thúc đẩy sản xuất và phát triển bền vững cá rô phi: Xây dựng năng lực nuôi trồng thủy sản, triển khai đào tạo kỹ thuật về sản xuất giống, giám sát dịch bệnh, quản lý cá bố mẹ ,thúc đẩy các hệ thống bền vững như thủy canh, cải thiện khả năng tiếp cận cá giống và tiếp thị trực tiếp, qua đó định vị đất nước có tiềm năng xuất khẩu lớn hơn để đáp ứng nhu cầu toàn cầu.
Dự báo
Thị trường cá rô phi nội địa Brazil tiếp tục chịu áp lực giảm giá do nguồn cung dư thừa và sản lượng tăng. Ngay cả khi có những hạn chế tạm thời đối với việc nhập khẩu cá rô phi từ Việt Nam để ngăn chặn cạnh tranh gia tăng, nhu cầu trong nước vẫn không đủ để hấp thụ lượng cá dư thừa, dẫn đến biến động giá liên tục. Tương tự, ngành cá rô phi của Trung Quốc cũng đang phải đối mặt với áp lực chi phí sản xuất do các quy định về môi trường nghiêm ngặt hơn, giá giảm và lượng thả nuôi giảm.
FAO dự đoán năm 2025, giá cá rô phi nội địa tại Trung Quốc sẽ tiếp tục giảm, đặc biệt là khi vụ thu hoạch đạt đỉnh vào tháng 6. Mặc dù nửa đầu năm có thể mang lại điều kiện tương đối thuận lợi cho các nhà sản xuất Trung Quốc do nguồn cung nguyên liệu thô khan hiếm, nhưng nhu cầu từ nước ngoài giảm có thể tạo ra những thách thức trong nửa cuối năm 2025.
Trái lại, các nước Mỹ Latinh có thể sẽ mở rộng sản xuất và xuất khẩu. Ngành cá rô phi của Brazil dự kiến sẽ tiếp tục chịu áp lực từ nguồn cung cao và giá nội địa thấp trong năm 2025, với thị trường quốc tế đóng vai trò quan trọng trong việc hấp thụ sản lượng dư thừa và duy trì tăng trưởng của ngành hàng cá rô phi tại quốc gia này.
Ngọc Thúy – FICen